ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ (ਰਾਜੀਵ ਸ਼ਰਮਾ/ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ): ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਸਰਕਾਰੀ ਜੰਗੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗ਼ਾਇਬ ਰਹੇ ਲਗਭਗ 10,000 ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਵਾਰ ਗ੍ਰੇਵਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨ (CWGC) ਵੱਲੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਕਦਮ ਬੀਤੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜੰਗੀ ਹਤਾਹਤਾਂ ਦੇ ਡਾਟਾਬੇਸ (casualty database) ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਵਾਪਸ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ ਪਛਾਣੇ ਗਏ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ‘ਪੰਜਾਬ ਰਜਿਸਟਰਜ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ’ (Punjab Registers Project) ਰਾਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ CWGC, ਯੂ.ਕੇ. ਪੰਜਾਬ ਹੈਰੀਟੇਜ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਨਵਿਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਮੁਹਿੰਮ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ (ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ) ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫ਼ੌਜੀ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਦੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਦਰਜ ਸੀ।
ਬਰਸਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਅਤੇ ਤਸਦੀਕ (verification) ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ 9,909 ਫ਼ੌਜੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਜੋਂ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।
ਦੁਰਲੱਭ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ (Archives) ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਖ਼ੁਲਾਸਾ
ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਦਰਜ ਸਨ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਜਾਨਾਂ ਗਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਤਹਿਤ ਸਰਗਰਮ ਜੰਗੀ ਖੇਤਰ (active battle zones) ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਡੀਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸਕੂਨ ਮਿਲਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਲੈਸਟਰ (Leicester) ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਲਹੇਅ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੜਦਾਦਾ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਫ਼ੌਜੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸਨ ਪਰ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤੇ। ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੀ ਸਨ। ਹੁਣ ਅਪਡੇਟ ਹੋਏ ਰਿਕਾਰਡ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵੱਲ ਵੱਡਾ ਕਦਮ
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ: ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ) ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਲੱਖ ਰੰਗਰੂਟਾਂ (recruits)—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਇਸਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ—ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜੰਗੀ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖ਼ਿੱਤੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ।
| ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ | ਵੇਰਵਾ |
|---|---|
| ਨਵੇਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਫ਼ੌਜੀ | 9,909 ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ) |
| ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ | CWGC, ਯੂ.ਕੇ. ਪੰਜਾਬ ਹੈਰੀਟੇਜ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਨਵਿਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ |
| ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ | ਲਾਹੌਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਫ਼ੌਜੀ ਰਜਿਸਟਰ |
CWGC ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸੋਧ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਹਰ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਿਕਾਰਡ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਅਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਡਾਟਾਬੇਸ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਣਗੌਲੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅਣਵੰਡੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਅਧਿਆਏ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਰਿਕਾਰਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣ।
