Education (ਨਵਲ ਕਿਸ਼ੋਰ) : ਹੁਣ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਗਠਨ (ਇਸਰੋ) ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨਗੇ। NCERT ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਅਕ ਮਾਡਿਊਲ ਵਿੱਚ ISRO ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੰਦਰਯਾਨ ਅਤੇ ਗਗਨਯਾਨ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਤੱਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, NCERT ਨੇ ਮਾਡਿਊਲ ਵਿੱਚ ‘ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਦੂਰ’ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਨਵੇਂ ਮਾਡਿਊਲ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਭਾਰਤ: ਇੱਕ ਉਭਰਦੀ ਪੁਲਾੜ ਸ਼ਕਤੀ’ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ 1962 ਵਿੱਚ ਵਿਕਰਮ ਸਾਰਾਭਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਕਮੇਟੀ (INCOSPAR) ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਗਠਨ (ISRO) ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪੁਲਾੜ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ।
ਮਾਡਿਊਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਕੇਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਤੱਥ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਕੇਟ ਇੰਨਾ ਹਲਕਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸਾਈਕਲਾਂ ਅਤੇ ਬੈਲ ਗੱਡੀਆਂ ‘ਤੇ ਲਿਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮੋਟਰ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੋਟਰ ਵਾਹਨ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਾਜ਼ੁਕ ਰਾਕੇਟ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਵਾਰ NCERT ਨੇ ਦੋ ਮਾਡਿਊਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਹਨ – ਇੱਕ ਮਿਡਲ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਕੁਐਡਰਨ ਲੀਡਰ ਰਾਕੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ, ਜੋ 1984 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਮਿਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਪੁਲਾੜ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਗਰੁੱਪ ਕੈਪਟਨ ਸ਼ੁਭਾਂਸ਼ੂ ਸ਼ੁਕਲਾ, ਜੋ ਜੂਨ 2025 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾੜ ਸਟੇਸ਼ਨ (ISS) ‘ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਬਣੇ ਸਨ।
ਇਸ ਮੋਡੀਊਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ –
“ਸਪੇਸ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਡੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੈਮਾਨੇ, ਗਤੀ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਦੇ ਸਾਡੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ।”
ਇਸਦੇ ਨਾਲ, ਮੋਡੀਊਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ:
ਚੰਦਰਯਾਨ-1 (2008) – ਚੰਦਰਮਾ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਖੋਜ।
ਮੰਗਲਯਾਨ (2013) – ਭਾਰਤ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ।
ਚੰਦਰਯਾਨ-2 (2019) – ਜਿਸਦਾ ਆਰਬਿਟਰ ਅਜੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਡੇਟਾ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਆਦਿਤਿਆ-ਐਲ1 (2023) – ਲਾਗਰੇਂਜ ਪੁਆਇੰਟ-1 ਵਿਖੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੂਰਜੀ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ।
ਇਹ ਨਵਾਂ ਮਾਡਿਊਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਿਖਾਏਗਾ ਕਿ ਸੀਮਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪੁਲਾੜ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈ ਹੈ।
