Social Media aur Mental Health (ਨਵਲ ਕਿਸ਼ੋਰ) : ਅੱਜ ਦੀ ਡਿਜੀਟਲ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਲੋਕ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਮੋਬਾਈਲ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਸਕ੍ਰੌਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ਫੋਟੋਆਂ, ਫੇਸਬੁੱਕ ਸਟੇਟਸ ਅਤੇ ਵਟਸਐਪ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਅਤੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਦੋਸਤ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਣਜਾਣ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਸ ਆਦਤ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰੁਟੀਨ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ
ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾ. ਏ.ਕੇ. ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਕ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਿਰਫ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹਿੱਸਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਿੰਗੀ ਯਾਤਰਾ, ਲਗਜ਼ਰੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇਖ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਘਟੀਆ ਸਮਝਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੋਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤਣਾਅ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਡੋਪਾਮਾਈਨ ਹਿੱਟ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਡੋਪਾਮਾਈਨ ਹਿੱਟ ਹੈ। ਹਰ ਲਾਈਕ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ‘ਤੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਇੱਕ ਨਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪੋਸਟ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਘੱਟ ਲਾਈਕਸ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੂਡ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੈਟਰਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖੰਡ ਜਾਂ ਗੇਮਿੰਗ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਥਕਾਵਟ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਮੋਬਾਈਲ ਸਕ੍ਰੌਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨੀਂਦ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਦਿਮਾਗ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦਿਨ ਭਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਚਿੜਚਿੜਾਪਨ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਥਕਾਵਟ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਇਕੱਲਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਾਲੋਅਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ ਸਕ੍ਰੀਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ।
ਖੋਜ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ
NCBI ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਲੋਕ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਸੀਮਤ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯਾਨੀ, ਜੋ ਲੋਕ ਫਿਲਟਰਾਂ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਹਫ਼ਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਫਿਲਟਰ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਦਿਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹੱਲ: ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ
ਡਾ. ਏ.ਕੇ. ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਾਂ ਰੱਖੋ, ਬੇਲੋੜੀ ਸਕ੍ਰੌਲਿੰਗ ਤੋਂ ਬਚੋ ਅਤੇ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਸਮਾਂ ਦਿਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੁਪੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
