Lifestyle (ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ) : ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ਖਰੀਦਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪਲਟਣ ਅਤੇ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਆਦਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ, ਪੀਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਦਤ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਡੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਿਚਕਾਰ ਡੂੰਘਾ ਸਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਸੁੰਘਣਾ ਅਕਸਰ ਸਾਨੂੰ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਜਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਸਬੰਧ ਹੈ?
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ “ਆਤਮਜੀਵਨੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ” ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਲੇਖਕ ਮਾਰਸੇਲ ਪ੍ਰੌਸਟ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਪ੍ਰੋਸਟ ਵਰਤਾਰਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮੈਡੇਲੀਨ ਕੇਕ ਦਾ ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਚਾਨਕ ਉਸਨੂੰ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਈ।
2026 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 18 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਨੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੰਧ ਅਕਸਰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਕੂਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲਫਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਇੰਨੀ ਮਿੱਠੀ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ?
ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਾਗਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਰਸਾਇਣਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਟੁੱਟਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ ਜੈਵਿਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਛੱਡਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
‘ਮਟੀਰੀਅਲ ਡਿਗ੍ਰਾਡੋਮਿਕਸ’ ‘ਤੇ 2009 ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਐਸੀਟਿਕ ਐਸਿਡ ਅਤੇ ਫਰਫੁਰਲ ਵਰਗੇ ਰਸਾਇਣ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਣ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਨਵੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਬਣਤਰ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਉਮਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਬਦਲਦੀ ਹੈ।
ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਘਣ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਕਿਉਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?
ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਸਿਰਫ਼ ਇਸਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਫੜਨਾ, ਇਸਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪਲਟਣਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਸੁੰਘਣਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਰੁਟੀਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
2020 ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਗੰਧ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਖਾਸ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਛੋਹ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਉਮੀਦ, ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਅਨੁਭਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਕੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਤੁਹਾਡੀ ਆਦਤ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ?
ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਨਵੀਆਂ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਘਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਬਿਹਤਰ ਹੈ ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵਧੇਰੇ ਭਾਵੁਕ ਹੋ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦੀ ਪਸੰਦ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ, ਇਹ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਖਾਸ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ, ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਹਿਲੇ ਪਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਫੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੁੰਘਦੇ ਹਨ।
